T÷lvupˇstur      SÝmi : 864 2130      478 1397      Heim ForsÝ­a Heim

 bet@bet.is

 

.

 Bj÷rn Emil Traustason.

 

 

 

Hver er uppruni hakakross nasista?

Merki­ sem nasistar tˇku upp sem tßkn Ůri­ja rÝkisins nefnist řmist hakakross e­a swastika, en or­i­ sauvastika merkir äheillamerkiô e­a äheillagripurô Ý sanskrÝt.

Uppruni og merking
Hakakrossinn ß sÚr bŠ­i merka og langa s÷gu. ═ fornum menningarsamfÚl÷gum var hann nota­ur sem tßkn řmissa fyrirbŠra, en ■ˇ einkum sˇlarinnar. Frumlegasta hugmyndin um upphaflega merkingu krossins var sett fram af bandarÝska stj÷rnufrŠ­ingnum Carl Sagan (1934-1996) sem leit ß hann sem tßkn fyrir halastj÷rnu sem komi­ haf­i nßlŠgt j÷r­inni og vaki­ athygli um allan heim.

Hakakrossinn hefur fundist Ý fornleifauppgreftri alls sta­ar um Austurl÷nd nŠr, Ý Egyptalandi, Tyrklandi, Pakistan, ═ran og ═rak. Tali­ er a­ upphaflega hafi hann brei­st ˙t frß Indusdalnum (n˙ Ý Pakistan) til grann■jˇ­a Ý vestri. Einnig finnst hann vÝ­a Ý fornleifum frß d÷gum HittÝta ■ar sem n˙ er Tyrkland. Svipa­ merki er einnig a­ finna me­al frumbyggja Nor­ur-AmerÝku.

Stundum var krossinum sn˙i­ rangsŠlis og var ■ß ßlitinn tßkna ˇgŠfu. VÝ­ast hvar var ■ˇ merking ˇhß­ ■vÝ hvort hann sneri rÚttsŠlis e­a rangsŠlis. ═ indverskum tr˙arbr÷g­um, hind˙isma, b˙ddisma og jainisma, var tßkni­ ßliti­ heilagt. Ůa­ gat tßkna­ hreinleika, t÷fra og gy­juna Kali.



KALI


B˙ddamusteri skreytt hakakrossi e­a swastiku.

═ gegnum B˙ddista barst hakakrossinn til KÝna og Japan ■ar sem hann tßkna­i bŠ­i sˇlina og t÷luna 10.000. Ůar var hann nota­ur til a­ tßkna innlend blendingstr˙arbr÷g­, svo sem Cao Dai Ý VÝetnam og Falun Gong Ý KÝna. HßsŠti Dalai Lama Ý TÝbet er jafnan skreytt me­ ■essu merki.

Notkun ß Vesturl÷ndum
┴stŠ­an fyrir ■vÝ a­ nasistar ger­u merki­ a­ sÝnu er tr˙lega s˙ a­ ■a­ tengist elstu menningar■jˇ­um sem t÷lu­u indˇ-evrˇpsk mßl (sem Ý Ůřskalandi nefnast indˇ-germ÷nsk mßl). Ůřski fornleifafrŠ­ingurinn Heinrich Schliemann (1822-1890), sem fann Trˇju, komst a­ ■eirri ni­urst÷­u a­ tßkni­ Štti sÚr indˇ-evrˇpskt upphaf.

 

Flokks■ing nasista Ý Nuremberg 1936.

Ůřskir ■jˇ­ernissinnar notu­u hakakrossinn vi­ řmis tŠkifŠri ß­ur en hann var ger­ur a­ tßkni nasistaflokksins ß flokks■ingi Ý Salzburg 7. ßg˙st 1920. SamkvŠmt Hitler tßkna­i hi­ rau­a Ý fßna flokksins fÚlagslega samhjßlp, hi­ hvÝta ■jˇ­lega samst÷­u en hakakrossinn yfirbur­i Indˇ-Evrˇpumanna yfir semÝtum (gy­ingum og ar÷bum).

┴ fyrri hluta 20. aldar var hakakrossinn vinsŠll hjß řmsum ÷­rum en nasistum, me­al annars vegna ßhrifa Schliemanns. Krossinn var nota­ur til merkja hitt og ■etta, svo sem mynt, pˇstkort og byggingar. Breski rith÷fundurinn Rudyard Kipling (1865-1936), sem dß­ist a­ indverskri menningu, merkti allar bŠkur sÝnar me­ tßkninu.

BandarÝska gu­spekifÚlagi­ tˇk hakakrossinn upp sem sitt tßkn, ßsamt krossi og DavÝ­sstj÷rnu. Einnig tˇk 45. herdeild BandarÝkjahers upp ■etta merki, tr˙lega vegna vinsŠlda ■ess me­al Navajo-indÝßna. Finnski loftherinn nota­i ■a­ milli 1918 og 1944 og sumar herdeildir nota ■a­ enn. Skßtahreyfingin nota­i ■etta tßkn fram til 1935. ┴ ═slandi var hakakross me­ ˇvenju stuttum ÷rmum lengi hluti af merki EimskipafÚlags ═slands.

Vegna ˇheppilegra tengsla hakakrossins vi­ nasisma er n˙ banna­ me­ l÷gum a­ sřna merki­ Ý Ůřskalandi. Ůetta hefur orsaka­ vandamßl var­andi hof hind˙a, b˙ddista og jainista, ■ar sem tßkni­ er i­ulega nota­. Ůß hefur einnig komi­ til tals a­ banna ■etta ˙tbreidda og forna tßkn innan Evrˇpusambandsins.
 

 
Gestapo er stytting fyrir Geheime Staatspolizei sem ■ř­ir Leynil÷gregla rÝkisins. H˙n var upphaflega myndu­ innan pr˙ssnesku l÷greglunnar, sem var sjßlfstŠ­ stofnun innan samnefnds hÚra­s Ý Ůřskalandi fyrir strÝ­, og var henni Štla­ a­ rannsaka og beita sÚr gegn andstŠ­ingum nasista og Ůri­ja rÝkisins. SÝ­ar var stofnunin flutt undir yfirumsjˇn SS (■. Schutz Staffeln, Verndarsveitanna) ■ar sem v÷ld hennar og umfang margf÷ldu­ust og lÚt h˙n til sÝn taka ß ÷llum yfirrß­asvŠ­um Ůjˇ­verja Ý sÝ­ari heimsstyrj÷ldinni. Eftir strÝ­i­ var Gestapo fundin sek um glŠpi gegn mannkyni Ý strÝ­sglŠparÚttarh÷ldunum Ý NŘrnberg og margir forystumenn hennar og li­smenn dŠmdir fyrir ■ßttt÷ku sÝna Ý starfsemi hennar.

Stofnun og upphafsßr
Gestapo var stofnu­ ■ann 26. aprÝl 1933 af Hermanni G÷ring, ■ßverandi innanrÝkisrß­herra Pr˙sslands, sem deild innan pr˙ssnesku l÷greglunnar undir stjˇrn Rudolf Diels. G÷ring Štla­i sÚr fyrst a­ nefna stofnunina Leynil÷gregludeildina (■. Geheimes Polizei Amt) en var ˇsßttur vi­ a­ skammst÷funin GPA lÝktist um of hinni sovÚsku GRU (r. Glavnoe Razvedyvatel Ĺnoe Upravlenie) sem sß um njˇsnir SovÚtmanna erlendis og ÷flun herna­arupplřsinga. Ëkunnur pˇstafgrei­sluma­ur sem ßtti a­ hanna stimpil stofnunarinnar ßtti hei­urinn af heitinu Geheime Staatspolizei sem skammstafa mŠtti Gestapo.

═ upphafi beitti G÷ring stofnuninni einungis sem persˇnulegu valdatŠki til a­ handtaka og myr­a pˇlitÝska andstŠ­inga. ═ aprÝl ßri­ 1934 komst Gestapo undir stjˇrn Heinrichs Himmlers rÝkisforingja SS (■. ReichsfŘhrer SS) sem setti stofnunina undir stjˇrn Reinhards Heydrichs. Heydrich, sem var einn kaldrifja­asti b÷­ull SS, miskunnarlaus og um lei­ eitursnjall, hˇfst samstundis handa vi­ a­ auka umfang hennar og valdsvi­ innan SS og ■řska rÝkisins.

 

Reinhard Tristan Eugen Heydrich (1904-1942) ═ ■aulhugsa­u klifri sÝnu upp metor­astigann voru yfirrß­ yfir Íryggisl÷greglunni (SD) og Gestapo lykillinn a­ v÷ldum hans sem hann nota­i me­al annars til a­ reyna a­ fela upplřsingar sem s÷nnu­u a­ hann var a­ hluta til gy­ingur. Hann var hins vegar Ý ˙tliti og heg­un nßnast hinn fullkomni arÝi og af m÷rgum talinn vŠntanlegur arftaki Hitlers.
 

Hlutverk Gestapo var a­ rannsaka og berjast gegn ÷llu ■vÝ sem gŠti talist hŠttulegt rÝkinu og Nasistaflokknum. Frß upphafi beitti Gestapo ■eirri a­fer­ a­ ney­a fˇrnarl÷mb sÝn, oft me­ pyntingum, til a­ undirrita bei­ni um ä÷ryggisgŠsluô (■. Schutzhaft) bygg­a ß l÷gum frß ■vÝ 28. febr˙ar 1933. Ůetta ■řddi Ý raun a­ vi­komandi heimila­i a­ sÚr yr­i komi­ fyrir Ý fangab˙­um äsÚr til verndarô ■ar sem gera mßtti bˇkstaflega hva­ sem var vi­ hann.

Dr. Werner Best, einn a­sto­armanna Himmlers innan Gestapo, lřsti l÷gmŠti stofnunarinnar best me­ or­unum: äSvo lengi sem l÷greglan framkvŠmir vilja forystunnar, eru gj÷r­ir hennar l÷glegar.ô Nasistaflokkurinn beitt sÚr lÝka fyrir ■vÝ ßri­ 1935 a­ dˇmstˇlar mŠttu ekki hafa l÷gs÷gu Ý mßlefnum Gestapo og ■a­ var sÝ­ar l÷gfest 10. febr˙ar 1936. Sama ßr var stofnuninni falin umsjˇn me­ fangab˙­um Ůri­ja rÝkisins og eftir 1942 gegndi h˙n stˇru hlutverki Ý ˙trřmingarherfer­ nasista ß hendur gy­ingum og ÷­ru 䡊skileguô fˇlki.

Uppbygging Gestapo
Eftir a­ Gestapo komst undir stjˇrn SS ßri­ 1934 heyr­i h˙n undir Íryggisl÷gregluna (■. Sicherheitspolizei) ßsamt systurstofnun sinni Íryggis■jˇnustunni e­a SD (■. Sicherheitsdienst). Ůessar tvŠr undirstofnanir fˇru oft inn ß verksvi­ hvor annarrar og kepptu st÷­ugt um ßhrif og v÷ld. Me­ tÝmanum blanda­ist ■ˇ starfsemi ■eirra; til a­ mynda voru fulltr˙ar beggja stofnana Ý ß■ekkum einkennisklŠ­na­i vi­ st÷rf sÝn Ý hersetnu l÷ndunum. Ůegar Heydrich, sem střr­i SD frß upphafi, nß­i v÷ldum Ý Gestapo 1934 ger­i hann Heinrich MŘller a­ yfirmanni stofnunarinnar. Ernst Kaltenbrunner tˇk vi­ starfi Heydrichs eftir a­ hann var felldur ˙r launsßtri ßri­ 1942 en MŘller stjˇrna­i Gestapo til strÝ­sloka.

Ůegar Íryggisstofnun rÝkisins, RSHA (■. Reichsicherheitshauptamt) var komi­ ß laggirnar 1939 var Gestapo sett beint undir yfirstjˇrn hennar sem deild IV. Innan Gestapo voru svo undirdeildir sem sßu um eftirfarandi verkefni:
  1. Ëvinir (til a­ mynda launmor­)
  2. Tr˙arhˇpar og kirkjur (■ar ß me­al gy­ingar og frÝm˙rarar)
  3. Stjˇrn stofnunarinnar og flokksmßlefni
  4. Yfirrß­asvŠ­i Ůri­ja rÝkisins (flest mßlefni hinna undirdeildanna)
  5. Gagnnjˇsnir (skipt upp eftir landsvŠ­um)
  6. LandamŠraeftirlit
Af fyrrgreindum undirdeildum var­ landamŠraeftirliti­ nßnast valdalaust eftir a­ strÝ­i­ hˇfst en deild B var­ sÚrlega illrŠmd ■ar sem Adolf Eichmann střr­i ˙trřmingu Gy­inga.

Sta­arskrifstofur Gestapo gengu undir n÷fnunum Gestapostellen og Gestapoleitstellen og var střrt af sta­arstjˇra sem haf­i titlinn Inspektor des Sicherheitspolizei und SD. Sta­arstjˇrinn heyr­i svo sjßlfur undir sameiginlega stjˇrn Referat N hjß Gestapo og sta­arskrifstofur yfirmanns äSS og l÷gregluô (■. SS und PolizeifŘhrer).

Hef­bundi­ ˙tlit Gestapomannsins ÝklŠddur le­urkßpu me­ einkennish˙fu byggist ß einkennisklŠ­na­i starfsmanna stofnunarinnar Ý ■řskum bŠjum og stŠrri borgum. Auk ■essara embŠtta voru fulltr˙ar Gestapo vi­ allar fangab˙­ir og Ý starfsli­i yfirmanns äSS og l÷greglu.ô Stofnunin ˙tvega­i lÝka starfsmenn fyrir SÚrverkefnasveitirnar (■. Einsatzgruppen) sem voru aft÷kusveitir undir stjˇrn annarra deilda innan SS.

 

Foringjar innan Gestapo sk÷rtu­u einkennisnŠlum svipu­um ■essum.
 

┴ strÝ­sßrunum ur­u umsvif Gestapo svo mikil a­ h˙n haf­i yfir um 45.000 starfsm÷nnum a­ rß­a auk ■ess sem h˙n haf­i um 100.000 uppljˇstrara ß launaskrß sinni 1943. Stofnunin a­sto­a­i vi­ stjˇrnun hernuminna landsvŠ­a, bar­ist gegn andspyrnuhreyfingunni og leita­i me­al annarra uppi gy­inga, sˇsÝalista, samkynhneig­a og sÝgauna og kom ■eim Ý fanga- og ˙trřmingarb˙­ir. Nßnar mß lesa um a­ger­ir Gestapo gegn andspyrnuhreyfingunni Ý svari sama h÷fundar vi­ spurningunni Hva­ ger­i andspyrnuhreyfingin Ý seinni heimsstyrj÷ldinni?

Ofbeldi og hrottaskapur einkenndi margar yfirheyrslur Gestapo en sta­reyndin var s˙ a­ yfirheyrslutŠknin sem beitt var fˇr jafnan eftir ■vÝ hver stjˇrna­i yfirheyrslunum. Margir voru sadÝskir hrottar sem beittu nßnast mi­aldapyntingum ß me­an a­rir notu­u yfirheyrslutŠkni ßn lÝkamlegs ofbeldis.

Barßtta gegn andˇfi innan Ůřskalands
Gestapo gegndi lykilhlutverki Ý a­ tryggja a­ ˇßnŠgja me­ stjˇrn Nasistaflokksins nŠ­i ekki a­ skjˇta rˇtum. Fyrri hluta ßrs 1943 stˇ­ h˙n ßsamt ÷ryggisli­i Himmlers fyrir ■˙sundum fangelsana og aftaka ß ■řskum andˇfsm÷nnum sem kŠf­i allan mˇt■rˇa ß me­al ■řsks almennings gegn stjˇrn Hitlers. Nokkur tilrŠ­i voru ■ˇ ger­ gegn Hitler. Ůa­ sem komst nŠst ■vÝ a­ bera ßrangur var samsŠri nokkurra herforingja, A­ger­ Valkyrie, ■egar von Stauffenberg greifi nß­i a­ sprengja sprengju Ý fundarherbergi Hitlers 20. j˙lÝ 1944. Hitler sŠr­ist ■ˇ a­eins lÝtillega og Ý kj÷lfari­ voru nßlŠgt 7.000 manns handteknir af Gestapo og SS og ■ar af voru um 5.000 lÝflßtnir.

A­ger­ir Gestapo gegn ■řskum almenningi 1943 var nokku­ sem Ůjˇ­verjar h÷f­u ekki upplifa­ ß­ur, en segja mß a­ ßri­ 1944 hafi me­ Gestapo veri­ innleidd ˇgnarstjˇrn Ý Ůřskalandi. SD og Gestapo nß­u grÝ­arlegum v÷ldum vi­ ■a­ a­ berjast gegn andspyrnuhreyfingum innan Ůri­ja rÝkisins ■vÝ um lei­ var tŠkifŠri­ nota­ til a­ gera upp sakirnar vi­ keppinauta, bŠ­i einstaklinga og a­rar stofnanir svo sem herinn sem eftir tilrŠ­i­ 20. j˙lÝ var gersamlega knÚsettur sem valdastofnun innan rÝkisins.
Andspyrnuhreyfingin e­a ne­anjar­arhreyfingin eins og h˙n var lÝka stundum nefnd samanstˇ­ af margvÝslegum og i­ulega sundurleitum smßum hˇpum sem b÷r­ust me­ einum e­a ÷­rum hŠtti gegn yfirrß­um nasista Ý Evrˇpu. Oft voru ■etta almennir borgarar og fj÷lskyldur sem lif­u venjulegi lÝfi ß daginn en stundu­u leynileg st÷rf fyrir andspyrnuna ■egar r÷kkva tˇk. Eftirtektarvert er hve au­veldlega b÷rn andspyrnume­lima a­l÷gu­u sig a­ ■essu tvÝskipta lÝfi og tˇku jafnvel fullan ■ßtt Ý starfsemi ■eirra.

 
Andspyrnuhreyfingar Ý Evrˇpu b÷r­ust gegn yfirrß­um Hitlers og nasista.

Ne­anjar­arstarfssemin var vi­ lÝ­i ß ÷llu yfirrß­asvŠ­i M÷ndulveldanna og voru komm˙nÝskar hreyfingar ßberandi Ý BelgÝu, Frakklandi, Grikklandi og J˙gˇslavÝu. Yfirleitt tengdust ■ˇ flestir andspyrnuhˇparnir ˙tlagastjˇrnum og/e­a sigru­um her landa sinna. Pˇlska andspyrnuhreyfingin, s˙ norska, danska, hollenska og stˇr hluti ■eirra belgÝsku, fr÷nsku og grÝsku fellur Ý ■ann flokk.

Ekki er vita­ hversu margir tˇku ■ßtt Ý starfi andspyrnunnar. Ůßtttakendum fj÷lga­i mj÷g ■egar lei­ ß strÝ­i­, Ůjˇ­verjar hˇfu a­ flytja menn til ■rŠlkunarvinnu Ý Ůřskalandi og ljˇst var­ a­ ■eir voru a­ tapa strÝ­inu.

Mikill munur er ß ■vÝ a­ vera andsn˙inn yfirrß­um erlends hers og a­ taka virkan ■ßtt Ý andspyrnu. Tali­ er a­ einungis um 2% fr÷nsku ■jˇ­arinnar hafi teki­ ■ßtt Ý fr÷nsku andspyrnuhreyfingunni fyrri hluta ßrs 1944, ■egar starfsemi hennar nß­i hßmarki, en ß sama tÝma voru a­ minnsta kosti jafn margir Frakkar ef ekki fleiri a­ berjast gegn andspyrnuhreyfingunni! Vopna­ir hˇpar skŠruli­a voru Ý augum margra einungis ˇtřndir glŠpamenn.

SkŠruli­arnir hÚldu til Ý dreifbřlinu ■ar sem eftirlitssveitir Ůjˇ­verja nß­u ■eim ekki og sultu oft heilu hungri ef vinsamlegir bŠndur komu ekki matvŠlum til ■eirra. A­fer­ir andspyrnumanna voru oft og tÝ­um ekki sÝ­ur miskunnarlausar en ÷ryggissveitanna og menn voru hiklaust drepnir ef grunur vakna­i um samstarf vi­ ˇvininn ľ ■ar ß me­al a­ra andspyrnuhˇpa!

Andspyrnuhˇparnir beittu margvÝslegum a­fer­um til a­ takast ß vi­ Ůjˇ­verja og samverkamenn ■eirra. Meginmunurinn ß a­fer­um ■eirra var duli­ e­a äpassÝvtö vi­nßm annars vegar og virkt e­a vopna­ vi­nßm hins vegar.

äPassÝvtö vi­nßm fˇl Ý sÚr myndun njˇsnahringja, prentun og dreifingu bla­a og bŠklinga me­ and-nasÝskum ßrˇ­ri og fregnum af gˇ­u gengi bandamanna. Sumir myndu­u flˇttahˇpa og einbeittu sÚr a­ ■vÝ a­ hjßlpa gy­ingum og ÷­rum 䡊skilegumö a­ dyljast og/e­a flřja ofsˇknir nasista. S÷mulei­is var flugm÷nnum bandamanna sem h÷f­u veri­ skotnir ni­ur yfir yfirrß­asvŠ­um Ůjˇ­verja hjßlpa­ a­ komast undan eftirlitssveitum ■eirra.

Virk andspyrna fˇl hins vegar Ý sÚr skemmdarverk, mor­ ß Ůjˇ­verjum og a­sto­arm÷nnum ■eirra og jafnvel myndun vopna­ra skŠruli­ahˇpa sem hÚldu yfirleitt til Ý ˇbygg­um, svo sem Ý su­urhluta Frakklands, fjalllendi Balkanskagans e­a vÝ­ßttum ┌kraÝnu. Ůessir skŠruli­ar ger­u leiftursn÷ggar ßrßsir ß illa varin skotm÷rk M÷ndulveldanna eins og brřr og lestarteina og hurfu sÝ­an jafnhar­an Ý felur ˙t Ý ˇbygg­irnar. Ůessar ßrßsir ollu Ůjˇ­verjum oft og tÝ­um miklum b˙sifjum og neyddu ■ß til a­ halda ˙ti fj÷lmennum hersveitum til a­ verjast ■eim.

Komm˙nistÝskar andspyrnuhreyfingar voru mj÷g ßberandi Ý strÝ­inu eftir a­ Hitler rÚ­st inn Ý SovÚtrÝkin Ý j˙nÝ 1941. Mikil tortryggni og oft og tÝ­um ˇvild rÝkti Ý gar­ komm˙nÝskra hreyfinga innan evrˇpskra rÝkja fyrir strÝ­i­ og ekki bŠtti fri­arsamningur StalÝns vi­ Hitler (■egar ■eir skiptu Pˇllandi upp ß milli sÝn Ý vi­ upphaf heimsstyrjaldarinnar sÝ­ari) vi­horfi­. Ůetta olli ■vÝ a­ andspyrnuhˇparnir ßttu mj÷g erfitt me­ samstarf og b÷r­ust gjarnan jafnmiki­ sÝn ß milli og gegn yfirrß­um Ůjˇ­verja. SÚrstaklega bar ß ■essu ß milli komm˙nÝsku skŠruli­ahreyfingar Josip Broz Titos og serbneskra ■jˇ­ernissinna Chetnika undir stjˇrn Dragoljub Mihailovic, sem rßku ÷flugar skŠruli­asveitir Ý g÷mlu J˙gˇslavÝu.

Mismunandi barßttua­fer­ir og markmi­ fylkinga ne­anjar­arhreyfingarinnar komu skřrt fram Ý Frakklandi ■ar sem andspyrnuhreyfingar komm˙nista (Francs-Tireurs et Partisans [FTP]) b÷r­ust samkvŠmt eigin hugmyndafrŠ­i, rÚ­ust hiklaust ß Ůjˇ­verja og ollu skemmdarverkum ßn nokkurs tillits til ■ess hversu ßrangursrÝkar a­ger­irnar voru e­a hversu illa hefndara­ger­ir Ůjˇ­verja gßtu bitna­ ß almenningi.
Leyniherinn (f. ArmÚe SecrÚte [AS]), sem fylgdi de Gaulle og vesturveldunum a­ mßlum vann hins vegar eftir varkßrari og skynsamari stefnu.

Leyniherinn hvatti andspyrnumenn til a­ njˇsna og birgja sig upp af vopnum, en stunda ekki skemmdarverk e­a ßrßsir ef hefndara­ger­ir Ůjˇ­verja yr­u of dřru ver­i keyptar mi­a­ vi­ ßrangur a­ger­anna. Markmi­ leynihersins var a­ bÝ­a ßtekta eftir innrßsardeginum mikla ■egar bandamenn myndu rß­ast inn Ý Frakkland. Ůß yr­u send dulmßlsskilabo­ frß London sem yllu ■vÝ a­ tug■˙sundir AS-me­lima gripu til vopna og yllu svo miklum glundro­a og skemmdum ß samg÷nguŠ­um Ý Frakklandi a­ vi­br÷g­ ■řska hersins vi­ innrßsinni yr­u margfalt svifaseinni en ella.

Ůessi a­fer­ hlÝf­i saklausum almenningi betur vi­ hryllingi strÝ­sins. Barßttua­fer­ FTP vakti hins vegar upp a­dßun og stolt ß me­al margra Frakka sem fannst FTP halda uppi merkjum franskrar andspyrnu.

┴ me­al bandamanna voru deildar meiningar um mikilvŠgi ne­anjar­arhreyfingarinnar en ■eir ger­u sÚr ■ˇ ljˇst a­ me­ ■vÝ a­ hl˙a a­ ■essari starfsemi gßtu ■eir valdi­ Ůjˇ­verjum miklum erfi­leikum. Vesturveldin fˇlu ■vÝ A­ger­adeild sÚrverkefna (e. Special Operations Executive [SOE]) a­ smygla vopnum og vistum til andspyrnuhˇpanna auk ■ess sem SOE reyndi a­ samhŠfa a­ger­ir ■eirra. ═ A-Evrˇpu sßu SovÚtmenn um samskiptin vi­ komm˙nÝskar andspyrnuhreyfingar.

RÚtt er a­ fjalla sÚrstaklega um andspyrnuhreyfingar ■riggja landa:


Fr÷nsku andspyrnuhˇparnir voru mj÷g sundurleitir en flestir fylgdu AS a­ mßlum. FTP voru aftur ß mˇti mj÷g ßberandi. ┴ri­ 1943 nß­ist tÝmabundi­ sameiginleg yfirstjˇrn innan AS me­ stofnun Foringjarß­s landsbandalags andspyrnunnar (f. Conseil National de la RÚsistance) undir stjˇrn Jean Moulin, sem sameina­i ■ß undir merkjum Frjßlsra Frakka de Gaulles hersh÷f­ingja. ┴ri sÝ­ar ur­u vopna­ar skŠruli­ahreyfingar Frakka sem gengu undir nafninu maquis (dregi­ af kjarrgrˇ­rinum sem ■Šr duldust Ý) formlega hluti af hersveitum Frakka (f. Forces Francaises de lĺIntÚrieur [FFI]). Eftir a­ bandamenn rÚ­ust inn Ý Frakkland 6. j˙nÝ 1944 hˇf FFI virkar herna­ara­ger­ir, enda mß segja a­ stˇr hluti sveitar Frakklands, sÚrstaklega Ý su­urhlutanum, vŠri ■ß ■egar ß valdi ■eirra. FFI ollu Ůjˇ­verjum talsver­um erfi­leikum vi­ flutning herdeilda og birg­a er ■eir reyndu a­ verjast sˇkn bandamanna Ý Frakklandi og ■Šr ßttu einnig hei­urinn af hert÷ku ParÝsar Ý ßg˙st sama ßr.

Heimaherinn (p. Armia Krajowa [AK]) var ÷flugasta andspyrnuhreyfingin Ý Pˇllandi og studdi pˇlsku ˙tlagastjˇrnina Ý London. AK stˇ­ fyrir mikilli uppreisn Ý Varsjß 1. ßg˙st 1944 undir stjˇrn Tadeuszar Bˇr-Komorowski hersh÷f­ingja, en ■a­ var Ý ■ann mund er sovÚski herinn var vi­ ■a­ a­ hertaka borgina. Bˇr-Komorowski haf­i um 50.000 manna li­ og me­ ■vÝ nß­i hann a­ hertaka mestalla borgina og halda henni nŠstu 63 daga. Af einhverjum ors÷kum komu SovÚtmenn uppreisnarm÷nnum ekki til hjßlpar ■rßtt fyrir a­ vera ÷rskammt undan og leyf­u hvorki Bretum nÚ BandarÝkjam÷nnum a­ varpa vopnum og vistum til ■eirra. Sumir telja a­ StalÝn hafi sÚ­ sÚr leik ß bor­i og ßkve­i­ a­ leyfa Ůjˇ­verjum a­ berja ni­ur uppreisnina til a­ au­velda sÚr a­ koma leppstjˇrn til valda Ý Pˇllandi, eftir a­ hafa nß­ landinu ˙r h÷ndum Ůjˇ­verja.

SovÚtmenn ger­u sÚr strax grein fyrir nytsemi andspyrnuli­a ß vÝ­ßttum A-Evrˇpu, enda var minning borgarastrÝ­sins ■eim enn Ý fersku minni. Strax ßri­ 1941 hˇfu ■eir a­ undirb˙a skŠruli­aflokka (r. otryadi) og skemmdarverkahˇpa (r. diversionnye gruppy) sem skyldu fara Ý felur ß me­an Ůjˇ­verjar sŠktu fram hjß ■eim. Hˇparnir ßttu sÝ­an a­ nß sambandi vi­ sigra­a sovÚska herflokka sem hef­u leita­ Ý felur og a­ra andspyrnumenn og saman ßttu ■eir a­ hefja alls konar skŠruli­astarfsemi. Ůrßtt fyrir t÷luver­ skakkaf÷ll Ý upphafi lŠr­u SovÚtmenn af mist÷kum sÝnum og al■ř­an ß hernumdu svŠ­unum fˇr a­ sn˙ast Š meir ß sveif me­ ■eim ■egar ß lei­. Svo fˇr a­ skŠruli­ahreyfingar A-Evrˇpu ollu Ůjˇ­verjum ˇmŠldum erfi­leikum a­ koma řmsum birg­um til framlÝnuhersveita sinna.

Til varnar andspyrnuhreyfingunum beittu nasistar Íryggis■jˇnustu rÝkisins (■. Reichs Sicherheitshauptamt [RSHA]) sem heyr­i undir SS-sveitir Heinrichs Himmlers. Innan hennar voru margar stofnanir, en af ■eim ˇttu­ust flestir Leynil÷greglu rÝkisins (■. Geheime Staatspolizei [Gestapo]). Til a­ koma Ý veg fyrir hugsanlega andspyrnu var Gestapo heimilt a­ beita fyrirbyggjandi handt÷kum, yfirheyra, pynta, senda menn Ý fangab˙­ir og myr­a gruna­a andspyrnumenn og ekki var hŠgt a­ ßfrřja ßkv÷r­unum hennar. ┴ hßpunkti valda sinna st÷rfu­u 45.000 menn Ý Gestapo auk ■ess sem 60.000 ˙tsendarar og allt a­ 100.000 uppljˇstrarar st÷rfu­u ß hennar vegum.

StofnanavŠ­ing nasista var oft ruglingsleg og hamlandi en me­al annarra stofnana sem b÷r­ust gegn andspyrnunni mß nefna GlŠpal÷gregluna (■. Kriminal Polizei [Kripo]) og innanlandsdeild Íryggis■jˇnustunnar (■. Inland Sicherheitsdienst [SD]). Ůessar stofnanir ßttu takmarka­ samstarf og kepptu i­ulega sÝn ß milli um v÷ld og ßhrif. Ekki mß svo hŠtta ■essari upptalningu ßn ■ess a­ nefna SÚrverkefnasveitirnar (■. Einsatzgruppen) sem voru lÝklega ˇe­felldustu li­ssveitir Ůri­ja rÝkisins og ■ˇ er ˙r nˇgu ˙r a­ mo­a. Starfsvettvangur ■eirra var Ý A-Evrˇpu og ■Šr voru hreinar aft÷ku- og mor­sveitir. Markmi­ ■eirra var a­ ˙trřma sl÷vum, gy­ingum, sÝgaunum og ÷­rum sem nasistar t÷ldu ˇŠskilega. Framganga ■eirra ßtti stˇran ■ßtt Ý ■vÝ hve stˇr hluti Ýb˙a A-Evrˇpu sem upphaflega haf­i fagna­ Ůjˇ­verjum sem frelsurum snÚrist gegn ■eim og hˇf skŠruherna­. Himmler var ■ˇtt fur­ulegt megi vir­ast ßnŠg­ur me­ skŠruherna­inn ■vÝ ■a­ gaf honum tŠkifŠri ß a­ dylja raunverulegt hlutverk Einsatzgruppen og lßta sem ■eim vŠri Štla­ a­ berjast gegn skŠruli­um.

Ůegar liti­ er yfir ßrangur andspyrnuhreyfingarinnar Ý sÝ­ari heimsstyrj÷ld stendur upp ˙r hve miki­ erfi­i ■a­ kosta­i Ůjˇ­verja a­ halda ne­anjar­arstarfsseminni ni­ri og hve mikinn herafla ■eir ur­u a­ fŠra frß bardagasvŠ­unum til a­ verjast andspyrnunni. Undir lok strÝ­sins, ■egar ■eir voru or­nir a­■rengdir ß ÷llum vÝgst÷­vum, olli vitneskjan um vopna­a skŠruli­aflokka ß yfirrß­asvŠ­um ■eirra ■řsku herstjˇrninni verulegum ßhyggjum og var­ ■a­ til ■ess a­ h˙n tˇk vafasamar ßkvar­anir. DŠmi um ■a­ er ■egar herstjˇrnin sendi eina af sÝnum bestu hersveitum, SS-sveitina RÝki­, ß skŠruli­avei­ar, Ý sta­ ■ess a­ fara eins fljˇtt sem au­i­ var gegn innrßsarherjum bandamanna, sem ■ß voru nřlentir Ý NormandÝ Ý Frakklandi.
   
RÚtt fyrir sÝ­ari heimsstyrj÷ldina rÝkti mikil ver­bˇlga Ý Ůřskalandi og Ůjˇ­verjar h÷f­u ■a­ ekki gott. Adolf Hitler kom og lofa­i ■eim von um betra lÝf. Fˇlki­ byrja­i a­ kjˇsa Nasistaflokkinn og fljˇtlega rÚ­ flokkurinn flestu Ý landinu. Adolf Hitler byrja­i a­ reyna a­ koma Gy­ingunum ˙r Ůřskalandi og ÷­rum l÷ndum me­ ■vÝ a­ drepa ■ß flesta me­ řmsum a­fer­um en a­ra nota­i hann til a­ vinna margt Ý ˙trřmingarb˙­unum.

┴­ur en strÝ­i­ byrja­i innlimu­u Ůjˇ­verjar AusturrÝki og S˙detahÚru­in ß landamŠrum TÚkkˇslˇvakÝu. Ůa­ var ßri­ 1938. ═ mars 1939 tˇku ■eir ■a­ sem var eftir af TÚkkˇslˇvakÝu. Ůeir ger­u SlˇvakÝu a­ lepprÝki og innlimu­u afganginn. Eftir ■etta byrja­i sÝ­ari heimsstyrj÷ldin. H˙n var­i Ý sex ßr, 1939-1945. Nokkrar ■jˇ­ir voru Ý bandalagi me­ Ůjˇ­verjum. Ůa­ voru me­al annars: ═talir, Japanar, Finnar, Ungverjar, R˙menar og B˙lgarar.

Fyrst hertˇku Ůjˇ­verjar Vestur-Pˇlland Ý september ßri­ 1939, og ■annig hˇfst strÝ­i­. Vori­ 1940 hertˇku ■eir Danm÷rku og Noreg til a­ tryggja innflutning sinn ß jßrngrřti frß SvÝ■jˇ­ og bŠta a­st÷­u sÝna Ý loft- og sjˇherna­i gegn Bretum. ═ maÝ og j˙nÝ sama ßr hertˇku ■eir Holland, BelgÝu og L˙xemborg og gersigru­u Frakka. Ekki gekk Ůjˇ­verjum vel a­ buga Breta me­ loftßrßsum. ═ aprÝl og maÝ 1941 hertˇku Ůjˇ­verjar J˙gˇslavÝu og Grikkland. Ůß var­ KrˇatÝa a­ lepprÝki ■eirra. ═ j˙ni 1941 rÚ­ust ■eir ß SovÚtrÝkin. Ůß tˇku ■eir nokkur l÷nd sem SovÚtmenn h÷f­u herteki­ fyrst. Ůa­ voru: Austur-Pˇlland, Eistland, Lettland og Lithßen. SÝ­an hertˇku ■eir stˇran hluta af SovÚtrÝkjunum. ═ oktˇber 1942 h÷f­u ■eir nß­ til StalÝngrad. Eftir ■a­ t÷pu­u ■eir ■essum l÷ndum smßm saman.

Ůetta svar er eftir grunnskˇlanemanda ß nßmskei­i VÝsindavefsins sem haldi­ er Ý samvinnu vi­ samt÷kin Heimili og skˇla og FrŠ­slumi­st÷­ ReykjavÝkurborgar vegna brß­gerra barna.