T÷lvupˇstur      SÝmi : 864 2130      478 1397      Heim ForsÝ­a Heim

 bet@bet.is

 

.

Bj÷rn Emil Traustason.

 

Samurai

 

Fullkomin einlŠgni og kurteisi

 

 

Ůegar Sam˙rŠi segist Štla a­ koma einhverju til lei­ar, ■ß stendur ■a­ a­ eilÝfu. Or­ skulu standa. Hann ■arf ekki a­ leggja vi­ drengskap sinn. Hann ■arf ekki a­ "lofa". A­ tala og gera er sama a­ger­.

 

Sam˙rŠi er ekki einungis virtur fyrir styrk sinn Ý bardaga, heldur einnig fyrir framkomu sÝna vi­ a­ra menn. Sannur styrkur Sam˙rŠja kemur Ý ljˇs vi­ erfi­ar a­stŠ­ur.


Sam˙rŠi hefur enga ßstŠ­u til a­ vera grimmur. Hann ■arf ekki a­ sanna styrk sinn fyrir neinum. Hann er ßvallt kurteis, einnig vi­ ˇvini sÝna. Vi­ erum ekkert anna­ en villidřr ef vi­ sřnum ekki hvort ÷­ru vir­ingu.

 

 

Yfirleitt er tala­ um sam˙rŠja sem me­limi hermannastÚttar Ý stÚttskiptu ■jˇ­fÚlagi Japans fram undir lok 19. aldar. Samurai ■řddi upphaflega herma­ur, bushi, af a­alsŠttum en nß­i brßtt yfir alla me­limi hermannastÚttarinnar sem risu til valda ß 12. ÷ld og rÚ­u rÝkjum Ý Japan allt til ßrsins 1868 ■egar v÷ld ■eirra voru afnumin ß Meiji-stjˇrnartÝmabilinu. Uppruni or­sins sam˙rŠji, (samurai), er frß ■vÝ fyrir Heian-tÝmabili­ (794-1185) og merkir Ý sinni upphaflegu mynd äa­ ■jˇnaô, (saburau). Sam˙rŠjar voru ■ß ver­ir keisarans og Ý ■jˇnustu valdaŠtta. Heiti­ sam˙rŠi festist ekki Ý sessi fyrr en ß 16. og 17. ÷ld og ■ß Ý ■eirri merkingu sem ■a­ ■ekkist n˙.

Japanskt ■jˇ­fÚlag var stÚttskipt fram undir 1900. Efst trˇna­i fßmennur hßa­all, nŠst kom lßga­allinn, sam˙rŠjarnir, ■ar ß eftir bŠndur og ne­stir voru kaupmenn. Einstaklingar sem fŠddir voru innan annarra stÚtta gßtu ■ˇ or­i­ sam˙rŠjar vegna fram˙rskarandi framg÷ngu ß vÝgvellinum. LÚnsfyrirkomulag hˇfst me­ Heian-tÝmabilinu ■egar keisarinn Kammu neyddist til koma ß laggirnar herstjˇraembŠtti, (shogun), og leita til ÷flugra valdaŠtta til a­ geta bari­ ni­ur uppreisnir. Smßm saman ur­u sam˙rŠjarnir ÷flugri a­alstÚttunum og me­ Heijan-uppreisninni ßri­ 1180 ■ß kom Taira no Kiyomori ß fyrstu stjˇrninni sem stjˇrna­ var algerlega af sam˙rŠjum. Helstu valdaŠttirnar ur­u fljˇtlega Minamoto, Taira, Fujiwara og Tachibana og sÝ­ar meir leitu­ust sam˙rŠjaŠttir vi­ a­ auka vir­ingu sÝna me­ ■vÝ a­ sřna fram ß Šttartengsl vi­ ■essa virtu forfe­ur.



Venjan var s˙ a­ elsti sonur lei­togans tˇk vi­ stjˇrn Šttarinnar a­ honum lßtnum. Ef hann var lßtinn tˇk elsti sonur hans vi­. VŠru engin b÷rn ■ß tˇk elsti brˇ­ir hans vi­ v÷ldum. Til a­ takast ß vi­ offj÷lgun Šttarinnar e­a miki­ mannfall af v÷ldum ˇfri­ar og sj˙kdˇma ■ß studdust sam˙rŠjar yfirleitt vi­ tvŠr a­fer­ir. Ínnur var s˙ a­ Šttirnar gßtu fˇstra­ sam˙rŠja annarrar Šttar.

 

 

Ef m÷guleiki var a­ fˇstra sam˙rŠja ˙r sterkari Štt e­a mj÷g hŠfileikarÝkan ■ß var ■a­ hiklaust gert. Ůetta var gert jafnvel ■ˇ a­ synir vŠru fyrir hendi til a­ taka vi­ v÷ldum. Hin a­fer­in var Koukaku, älŠkkun Ý tignô, sem fˇlst Ý ■vÝ a­ hinir synirnir fengu nř Šttarn÷fn og ger­ust lÚnsmenn eldri brˇ­ur sÝns, bŠndur e­a jafnvel kaupmenn. Ůetta dug­i ■ˇ ekki alltaf og til a­ for­ast innbyr­is deilur rÚ­ust sam˙rŠjŠttirnar gjarnan gegn hver annarri til a­ komast yfir landsvŠ­i hvers annars. ═ raun rÝkti skßlm÷ld og borgarastrÝ­, (Sengoku jidai), frß ■vÝ um mi­ja 15. ÷ld allt fram ß 17. ÷ld.



Kamakura-tÝmabilinu (1192-1333) hˇfst ■rˇun sÚrstakrar menningar sam˙rŠja sem bygg­i ß herna­arkunnßttu ■eirra og stoltu Š­ruleysi. Undir ßfhrifum zenb˙ddisma ß Muromachi-tÝmabilinu (1338-1573) ur­u til merkar listgreinar og si­ir, samanber tesi­i og blˇmalist Japana. Zenb˙ddisminn haf­i mikil ßhrif ß si­areglur sam˙rŠjanna og breytti sÚrstaklega vi­horfi ■eirra gagnvart dau­a og drßpum. Sam˙rŠjinn ßtti a­ vera Š­rulaus strÝ­sma­ur sem fylgdi str÷ngum si­areglum. Ůeir fengu sÝ­ar nafni­ busjido sem ˙tleggst sem ävegur strÝ­smannsinsô.

 

 

Busjido lag­i mesta ßherslu ß hugrekki, stolt og persˇnulega tr˙mennsku ˙t yfir gr÷f og dau­a. Til a­ for­ast ˇsigur e­a a­ blettur fÚlli ß hei­ur sam˙rŠjans var ■eim gefinn kostur ß sjßlfsmor­i, (seppuku), samkvŠmt formf÷stum si­areglum me­ ■vÝ a­ skera stˇran hring ß kvi­arholi­.

 

 

Ůess var krafist af sam˙rŠjanum a­ hann vŠri lŠs og skrifandi og kynni eitthva­ Ý stŠr­frŠ­i. S÷mulei­is var ■ess vŠnst a­ hann leg­i stund ß a­rar listgreinar svo sem dans, go-tafl, bˇkmenntir, ljˇ­list og tesi­i. SÝ­ar meir fˇru ■eir a­ leggja stund ß frŠ­igreinar svo sem fornleifa-, grasa- og lŠknisfrŠ­i.
 


Einfaldleiki busjido leiddi til fj÷lda deilna um hversu strangt skyldi t˙lka busjido. Ef sam˙rŠja var til dŠmis skipa­ a­ myr­a saklausa, Štti hann ■ß a­ sřna tr˙na­ og framkvŠma skipunina? E­a Štti hann a­ vera rÚttsřnn og leyfa fˇlkinu a­ sleppa? Ef sam˙rŠji sem ß fßrsj˙ka foreldra ver­ur fyrir mikilli hneisu, ß hann ■ß a­ verja hei­ur sinn me­ seppuku e­a ß hann a­ sřna hugrekki me­ ■vÝ a­ lifa me­ sk÷mm sinni og hugsa um foreldrana?
 


Mongˇlar ger­u tvŠr innrßsir Ý Japan ß 13. ÷ld. S˙ fyrri var skipu­ tilt÷lulega fßmennu innrßsarli­i en nß­i nŠrri a­ sigra sam˙rŠjaheri Japana ■vÝ mj÷g skorti ß samhŠfingu ■eirra. Sam˙rŠjarnir voru hins vegar vi­b˙nir ■egar sameina­ir herir Mongˇla, Kˇreub˙a og KÝnverja ger­u a­ra atl÷gu og nß­u a­ valda innrßsarhernum verulegum ska­a ß­ur en fellibylur, (Kamikaze), eyddi innrßsarflotanum.



Herna­artŠkni og vopnab˙na­ur tˇk miklum framf÷rum ß 15. og 16. ÷ld. Fari­ var a­ beita fj÷lmennum fˇtg÷nguli­ssveitum, (ashigaru), sem samanstˇ­u af m÷nnum ˙r lßgstÚttum vopnu­um l÷ngum spjˇtum, (nagayari). Samvinna riddara- og fˇtg÷nguli­s jˇkst og herirnir gßtu or­i­ ˇhemju stˇrir, yfir eitt hundra­ ■˙sund manns a­ stŠr­. Til vi­bˇtar ■essu beittu sam˙rŠjar ninjum til upplřsinga÷flunar og launmor­a.

 

--------------------------------------------------------------------------

 

Or­i­ ninja merkir sß sem i­kar ninjutsu en ■a­ er heiti ß austurlenskri bardaglist sem hŠgt er a­ ■ř­a sem 'list hins ˇsřnilega'. Ninjur voru fÚlagar Ý jap÷nskum leynisamt÷kum sem stofnu­ voru fyrir ßri­ 1500. ŮŠr voru a­allega njˇsnarar, en lÝklega voru ■Šr einnig fengnar til a­ rß­a menn af d÷gum og vinna řmis skemmdarverk. Ninjur ■urftu a­ ganga Ý gegnum erfi­a andlega og lÝkamlega ■jßlfun, svo sem ■jßlfun Ý bardagaÝ■rˇttum, og ■eir sem eitt sinn ur­u ninjur ger­u ■a­ a­ Švistarfi sÝnu.



MikilvŠgt var fyrir ninjur a­ enginn kŠmist a­ ■vÝ hverjar ■Šr vŠru Ý raun og veru. Ůess vegna mßttu ninjur ekki segja til nafns. Einnig klŠddust ■Šr kolsv÷rtum b˙ningum sem huldu bŠ­i h÷fu­ ■eirra og lÝkama.

Ninjur ■urftu a­ vera vel ■jßlfa­ar Ý bardagalistum. ŮŠr ■urftu einnig a­ kunna berjast me­ vopnum og blanda eitur. ŮŠr notu­u blßsturspÝpur (e. blowguns), vopn sem b˙in voru til ˙r holum bambus, til a­ spřta eiturpÝlum ß ˇvini sÝna. Einnig b÷r­ust ninjur til a­ mynda me­ sver­um, kaststj÷rnum (j. hira shuriken) og ke­jum.

┴ 17. ÷ld var bann lagt ß samt÷k ninjanna. Samt sem ß­ur hÚldu menn ßfram a­ i­ka bardagalistir ■eirra ß laun allt fram ß ■ennan dag.

 

---------------------------------------------------------------------------

 

Me­ tilkomu byssna me­ kveikilßs ßri­ 1543 gerbyltist herna­urinn og innan nokkurra ßra voru Japanar farnir a­ fj÷ldaframlei­a slÝka riffla. Ůeir nß­u svo mikilli ˙tbrei­slu a­ vi­ lok lÚnsveldistÝmans voru nokkur hundru­ ■˙sund slÝk vopn vi­ lř­i. Um lÝkt leyti gat spŠnski herinn, stŠrsti og ÷flugasti her Evrˇpu, äeinungisô nß­ saman ■rjßtÝu ■˙sund manna herli­i b˙nu nokkur ■˙sund rifflum.
 


Ůa­ mß segja a­ allir hafi barist gegn ÷llum ß 16. ÷ld. Vi­ upphaf Tokugawa-tÝmabilsins (1603-1867) voru sam˙rŠjar innan vi­ 10 prˇsent ■jˇ­arinnar. Sam˙rŠjum var n˙ meina­ a­ giftast ˙t fyrir stÚttina og einungis ■eim leyf­ist a­ bera vopn. Flestir ur­u ■eir a­ gerast borgaralegir embŠttismenn e­a taka upp vi­skipti. Margar sam˙rŠjafj÷lskyldur ur­u ■ˇ fjßrvana ß ■essum tÝma ■vÝ sam˙rŠjarnir fengu einungis fastar grei­slur frß rÝkinu. Busjidoi­ var­ sta­la­ og sam˙rŠjar ur­u fyrirmynd annarra Ý fßga­ri framkomu.

Um mi­ja 19. ÷ld gŠtti vaxandi spennu innan Japans. Me­ ßsˇkn Vesturveldanna inn Ý Japan sprakk p˙­urtunnan og lßgt settir, metna­argjarnir og umbˇtasinna­ir sam˙rŠjarnir hˇfu uppreisn gegn rÝkinu. Nřrri äupplřstri stjˇrnô var komi­ ß fˇt 1868. Meiji (1868-1912) var miki­ framfaraspor fyrir Japan. LÚnsfyrirkomulagi­ var afnumi­ ßri­ 1871 og vi­ ■a­ missti sam˙rŠjastÚttin forrÚttindi sÝn og var­ shizoku. H˙n hÚlt hluta af launum sÝnum en mßtti ekki lengur ganga um me­ sver­.

 

 

═ kj÷lfari­ risu fyrrum sam˙rŠjar nokkrum sinnum upp en uppreisnirnar voru fljˇtlega bar­ar ni­ur af nřjum rÝkisher Japans. Hins vegar ur­u sam˙rŠjar alls rß­andi Ý stjˇrnkerfinu og sßu a­ mestu um opinbera stjˇrnsřslu. ┴kve­i­ var a­ herinn bygg­ist ß herkva­ningu en margir fyrrum sam˙rŠjar ger­ust sjßlfbo­ali­ar. Agi ■eirra, ■jßlfun og hugarfar var­ til ■ess a­ margir ■eirra ÷­lu­ust foringjatign. ═ strÝ­unum vi­ KÝnverja 1894 og R˙ssa 1904 unnu Japanar ˇvŠnt mikla sigra sem v÷ktu heimsathygli. Ůa­ mß fŠra r÷k fyrir ■vÝ a­ vera sam˙rŠjanna innan hersins hafi rß­i­ einhverju ■ar um, me­al annars vegna ■ess hve vel mennta­ir ■eir voru og ■jßlfa­ir Ý herstjˇrn. Til a­ mynda leystist r˙ssneski herinn upp ■egar foringjarnir fÚllu. Vegna gˇ­rar menntunar sinnar ger­ust margir sam˙rŠjanna skiptinemar erlendis og sÝ­ar settu margir ■eirra ß stofn einkaskˇla. Ůeir ger­ust lÝka rith÷fundar og bla­amenn og stofnu­u dagbl÷­.



Kunnustu vopn sam˙rŠjanna voru sver­ hans, katana og wakizashi. Ůeir gengu me­ bŠ­i sver­in og k÷llu­ust ■au saman daisho, älangi og stuttiô. Me­ uppfinningu jßrnsmi­sins Masamune ß 14. ÷ld var­ til tŠkni sem fˇlst Ý samsetningu mismunandi laga mj˙ks og har­s jßrns. Ůetta olli ˇtr˙legri skur­argetu sver­sins og styrkleika ■rßtt fyrir ■rotlausa notkun. Margir halda ■vÝ fram a­ sßl sam˙rŠjans hafi veri­ falin Ý katana hans. Ůa­ mß til sanns vegar fŠra ■vÝ katana­ var st÷­utßkn sam˙rŠjans.

VÝgsluath÷fn fˇr fram vi­ ■rettßn ßra aldur, (genpuku), ■ar sem unglingnum var afhent wakizashi. Hann fÚkk fullor­insnafn og var­ sam˙rŠi. Nafni­ var sett saman me­ ■vÝ a­ sameina or­hluta, eitt kanji, ˙r nafni f÷­ur e­a forf÷­ur og annan a­ eigin vali. Margir sam˙rŠjar v÷ldu n÷fn sem lÝktust frŠgum forfe­rum ■eim til hei­urs og Ý von um a­ geta sta­i­ undir nafnbˇtinni. Vi­ ■etta fÚkk sam˙rŠinn rÚttinn til a­ bera katana en sver­i­ var venjulega innsigla­ me­ sn˙rum til a­ koma Ý veg fyrir ˇnau­synlega beitingu ■ess.
 


Anna­ helsta vopn sam˙rŠjans var bogi, yumi, allt ■ar til byssur komu til s÷gunnar ß 16. ÷ld. Japanski boginn var sÚrstaklega stˇr og kraftmikill. Hann drˇ yfir 200 m og hŠgt var a­ skjˇta Ý mark af 100 m fŠri. Yfirleitt var honum beitt fˇtgangandi en einnig var hŠgt a­ beita honum af hestbaki. Boginn rÚ­i ˙rslitum Ý misheppnu­um innrßsum Mongˇla Ý Japan. ┴ 15. ÷ld var­ spjˇt, yari, mj÷g vinsŠlt ß vÝgvellinum ■vÝ persˇnulegt hugrekki skipti minna mßli ■ar sem bardagarnir ur­u skipulag­ari og yari­ gaf notandanum betri m÷guleika gegn andstŠ­ingi sem beitti einungis katana. Ůa­ er hins vegar umdeilt hvort sam˙rŠjar ger­u ßhlaup ß hestbaki. Hestarnir voru smŠrri en Ý dag og vafamßl hversu vel ■eir hafa geta­ bori­ brynvarinn sam˙rŠjann.

 


Hinga­ til hefur veri­ tali­ a­ sam˙rŠjar hef­u veri­ ■ungvopna­ riddarali­. FrŠ­imenn telja n˙ aftur ß mˇti a­ sam˙rŠjarnir hafi a­allega barist fˇtgangandi en nota­ hesta til a­ fer­ast ß milli sta­a, fylgjast me­ bardaga e­a rß­ast gegn andstŠ­ingum sem voru ˇskipulag­ir e­a ß flˇtta.

 

 

Ein ßstŠ­a ■ess hve kveikjulßsarifflar ur­u vinsŠlir ß vÝgvellinum ß 16. ÷ld var s˙ a­ sam˙rŠjarnir fengu greitt fyrir hvern felldan andstŠ­ing og ■vÝ muna­i miklu a­ geta fellt ■ß af l÷ngu fŠri. Ůrßtt fyrir ■etta var herstjˇrn mikilvŠgur hluti af st÷rfum sam˙rŠja og fˇru sumir eing÷ngu me­ katana­ til orrustu en treystu ■ß ß a­ fylgismenn ■eirra ver­u ■ß ß me­an ■eir stjˇrnu­u bardaganum.

Si­ir og frŠg­ sam˙rŠjanna hafa or­i­ tilefni ˇtal kvikmynda. FrŠgastar eru eflaust myndir leikstjˇrans Akira Kurosawa: Sj÷ sam˙rŠjar, Yojimbo og Falda virki­. Af ■essum er s˙ fyrstnefnda eflaust ■ekktust en George Lucas sˇtti miki­ Ý smi­ju Kurosawa, sÚrstaklega til Falda virkisins, ■egar hann vann a­ ger­ Stj÷rnustrÝ­smyndanna. A­ auki hefur fj÷ldi bˇkmennta, sjˇnvarps■ßtta og myndasagna noti­ gˇ­s af or­spori sam˙rŠjanna.
 

KVAđ VILLT Ů┌ ??

T÷lvupˇstur      SÝmi : 864 2130  478 1397 Heim ForsÝ­a Heim

   bet@bet.is